در یک ماه گذشته، وقوع قتل‌های خانوادگی با ۳۱ قربانی در ایران، بار دیگر زنگ خطر خشونت در محیط خانواده را به صدا درآورده و ضرورت توجه جدی‌تر به عوامل زمینه‌ساز این حوادث و راهکارهای پیشگیری از آن‌ها را برجسته کرده است.
به گزارش نیمرخ/ قتل خانوادگی پدیده‌ای نیست که بتوان آن را صرفاً به تصمیم فردی یک مجرم یا اختلافی خصوصی تقلیل داد. هر پرونده شرایط و انگیزه‌های خاص خود را دارد.
«حسین فصیحی» در روزنامه جوان نوشت: مهرماه امسال، هشت پرونده تکان‌دهنده قتل خانوادگی در شهرهای مختلف کشور، ۳۱کشته بر جای گذاشت، آماری تلخ که با تکرار جنایت در شهرک غرب تهران و مرگ چهار نفر در این حادثه، بار دیگر ضرورت بررسی ریشه‌های اجتماعی خشونت و مسئولیت نهادهای پیشگیرانه را به صدر توجه عمومی بازگرداند.
از دهلران و تبریز تا کرمانشاه، تهران، مرند، اصفهان و علی‌آبادکتول، روایت‌ها متفاوتند، اما یک وجه مشترک دارند؛ اختلاف‌هایی که در مواردی به خشونتی مرگبار تبدیل شده و قربانیانی که گاه حتی فرصت دفاع از خود را نداشته‌اند. کودکان نیز در میان قربانیان این حوادث حضور دارند، واقعیتی که تلخی این جنایت‌ها را دوچندان می‌کند.
قتل خانوادگی پدیده‌ای نیست که بتوان آن را صرفاً به تصمیم فردی یک مجرم یا اختلافی خصوصی تقلیل داد. هر پرونده شرایط و انگیزه‌های خاص خود را دارد و برای شناخت علت وقوع آن باید شواهد، سابقه اختلاف‌ها، نشانه‌های تهدید و شرایط زندگی افراد بررسی شود. با این حال، تکرار چنین حوادثی در یک بازه زمانی کوتاه، ضرورت توجه جدی به زمینه‌های اجتماعی و روانی خشونت را برجسته می‌کند.
در برخی پرونده‌ها، عامل جنایت پس از کشتن اعضای خانواده به زندگی خود پایان داده است. در چنین شرایطی، امکان بازجویی و رسیدگی قضایی به متهم از بین می‌رود و بخشی از انگیزه‌ها و زمینه‌های وقوع حادثه ممکن است برای همیشه ناگفته بماند. البته پایان یافتن تعقیب کیفری فردی که فوت کرده، نباید به معنای پایان بررسی اجتماعی پرونده باشد. بررسی شواهد، گفت‌وگو با اطرافیان و شناسایی نشانه‌های هشداردهنده می‌تواند برای پیشگیری از حوادث مشابه در آینده ارزشمند باشد.
در این میان، سازمان امور اجتماعی کشور، وزارت علوم، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، به‌ویژه گروه‌های جامعه‌شناسی، روان‌شناسی اجتماعی و مطالعات خانواده، مسئولیتی جدی برعهده دارند. پرسش اساسی این است که آیا از مجموعه این حوادث، داده‌های منسجم و قابل تحلیل استخراج می‌شود؟ آیا شباهت‌ها و تفاوت‌های پرونده‌ها بررسی می‌شود؟ و آیا یافته‌های این بررسی‌ها به برنامه‌های اجرایی برای کاهش خشونت تبدیل خواهد شد؟
فشارهای اقتصادی، ناامنی معیشتی، فرسودگی روانی، تعارض‌های حل نشده خانوادگی و کاهش اعتماد اجتماعی از جمله عواملی هستند که باید به‌صورت علمی بررسی شوند. شرایط دشوار اقتصادی و پیامدهای روانی بحران‌های اجتماعی می‌توانند فشار بر خانواده‌ها را افزایش دهند، اما نمی‌توان بدون پژوهش و شواهد معتبر، آن‌ها را علت قطعی این قتل‌ها دانست.
همچنین مشکلات روانی نباید به‌طور کلی با خشونت و جنایت مترادف تلقی شوند. انتظار می‌رود سازمان امور اجتماعی کشور با همکاری دانشگاه‌ها و نهادهای حمایتی، پرونده‌های قتل خانوادگی را از منظر پیشگیری تحلیل کند، از شناسایی الگوهای مشترک و بررسی سابقه تهدیدها گرفته تا ارزیابی دسترسی قربانیان به حمایت اجتماعی و امکان مداخله پیش از وقوع جنایت. انتشار گزارش‌های دوره‌ای و مستند نیز می‌تواند به روشن شدن ابعاد مسئله کمک کند.