پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد سلول‌های سرطانی می‌توانند سال‌ها در حالت «خفتگی» باقی بمانند و پس از یک دوره طولانی، دوباره فعال شده و موجب عود بیماری شوند؛ کشفی که می‌تواند مسیر درمان‌های آینده سرطان را متحول کند.
به گزارش نیمرخ/ بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان پس از جراحی، شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی، سال‌ها بدون هیچ نشانه‌ای از بیماری زندگی می‌کنند؛ اما گاهی سرطان پس از پنج، ۱۰ یا حتی ۲۰ سال دوباره بازمی‌گردد. اکنون پژوهشگران معتقدند پاسخ این معمای پزشکی در رفتار گروهی از سلول‌های سرطانی نهفته است که به جای مرگ یا تکثیر، وارد مرحله‌ای موسوم به «خفتگی سلولی» (Dormancy) می‌شوند.
مطالعات تازه نشان می‌دهد این سلول‌ها می‌توانند سال‌ها از دید سیستم ایمنی و درمان‌های رایج پنهان بمانند و در شرایط مناسب، دوباره فعال شده و منشأ عود بیماری یا متاستاز شوند.
خفتگی؛ راهبرد بقا برای سلول‌های سرطانی
به گفته متخصصان، سلول‌های خفته برخلاف سلول‌های معمول سرطان، تقسیم نمی‌شوند. همین ویژگی باعث می‌شود نه رشد قابل مشاهده‌ای داشته باشند و نه در آزمایش‌ها یا تصویربرداری‌های معمول شناسایی شوند.
«سایمون بوزاکی»، پژوهشگر سرطان، معتقد است بازگشت دیرهنگام سرطان، قوی‌ترین نشانه وجود این سلول‌های خاموش است؛ سلول‌هایی که سال‌ها بدون تکثیر در بدن باقی می‌مانند و سپس به دلایلی که هنوز به‌طور کامل شناخته نشده، دوباره فعال می‌شوند.
چرا سلول‌های سرطانی به خواب می‌روند؟
دانشمندان چند فرضیه برای ورود سلول‌ها به حالت خفتگی مطرح کرده‌اند:
•    پایان ظرفیت طبیعی تقسیم سلول
•    تغییر ماهیت و تمایز سلولی
•    کمبود سیگنال‌های لازم برای رشد
•    کمبود اکسیژن و مواد مغذی درون تومور
پژوهش‌های جدید همچنین نشان داده‌اند افزایش برخی پروتئین‌ها از جمله OVOL می‌تواند سلول‌های سرطان پستان را وارد این وضعیت خاموش کند و رشد تومور را متوقف سازد.
سلول‌های خفته کجا پنهان می‌شوند؟
پژوهشگران دو محل اصلی را برای اختفای این سلول‌ها مطرح می‌کنند؛ مغز استخوان و اندام‌هایی که بعدها محل ایجاد متاستاز خواهند بود.
با این حال، تحقیقات جدید نشان داده است بخشی از سلول‌های خفته حتی در داخل تومور اولیه باقی می‌مانند و در کنار سلول‌های ایمنی و بافت‌های حمایتی، محیطی امن برای ادامه حیات خود ایجاد می‌کنند.
سیستم ایمنی؛ هم محافظ و هم تهدید
برخلاف تصور رایج، برخی سلول‌های ایمنی نه‌تنها سلول‌های سرطانی را از بین نمی‌برند، بلکه در حفظ حالت خفتگی آن‌ها نیز نقش دارند.
مطالعات نشان داده‌اند ماکروفاژها و سلول‌های کشنده طبیعی (NK Cells) می‌توانند سال‌ها سلول‌های سرطانی را در وضعیت غیرفعال نگه دارند و از رشد آن‌ها جلوگیری کنند.
از سوی دیگر، کاهش برخی پروتئین‌های محافظ یا تغییر محیط اطراف سلول، می‌تواند این تعادل را بر هم زده و زمینه بیدار شدن دوباره سرطان را فراهم کند.
بیداری دوباره؛ آغاز مرحله‌ای خطرناک‌تر
پژوهش‌های سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد سلول‌هایی که پس از سال‌ها از حالت خفتگی خارج می‌شوند، معمولاً جهش‌های ژنتیکی بیشتری نسبت به گذشته دارند.
در طول دوران خفتگی، آسیب‌های ژنتیکی در این سلول‌ها انباشته می‌شود و همین موضوع باعث می‌شود پس از بیدار شدن، رفتار تهاجمی‌تر، مقاومت بیشتر به درمان و توانایی بالاتری برای متاستاز داشته باشند.
درمان‌های آینده؛ نابودی یا خواب ابدی؟
دانشمندان اکنون دو راهبرد اصلی را دنبال می‌کنند:
•    شناسایی و از بین بردن سلول‌های خفته پیش از فعال شدن
•    حفظ دائمی این سلول‌ها در وضعیت خفتگی
در همین راستا، داروهای جدیدی مانند آگونیست‌های STING و داروی آزمایشی HC-5404 در مراحل مطالعات بالینی قرار دارند.
همچنین پژوهشگران در حال بررسی روش‌هایی برای تقویت محیط اطراف سلول‌های سرطانی با استفاده از کلاژن نوع سوم هستند تا سلول‌ها هرگز از خواب بیدار نشوند.
چشم‌اندازی تازه در درمان سرطان
پژوهشگران معتقدند خفتگی سلول‌های سرطانی یکی از مهم‌ترین دلایل عود دیرهنگام سرطان است؛ پدیده‌ای که تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
شناخت دقیق سازوکار ورود و خروج سلول‌ها از این وضعیت، می‌تواند راه را برای درمان‌هایی هموار کند که نه‌تنها تومورهای فعال، بلکه سلول‌های پنهان و خاموش را نیز هدف قرار دهند؛ دستاوردی که می‌تواند احتمال بازگشت سرطان را به‌طور چشمگیری کاهش دهد.